دانلود پایان نامه

 

ابعاد آينده پژوهی

برخی تغییرها، حلقه‌ای از یک الگوی زنجیروار هستند. بنابراین اگر الگوی اصلی شناخته شود، می‌توان پیش‌بینی کرد که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد. (کورنیش، 1388، 72) بخش اعظم تغییرهای با اهمیت را روندها تشکیل می‌دهند، همان تغییرهای بلندمدتی که می‌توانند به روش‌های مختلف ما را تحت تأثیر قرار دهند. (کورنیش، 1388، 117) روندها علاوه بر آگاهی از موفقیت کنونی، در خصوص موفقیت آینده نیز خبر می‌دهند. (کورنیش، 1388، 70)

متفکرانی که در دهه 1960، “آینده پژوه” نامیده می‌شدند، دریافتند که امروز، سنگ بنای دنیای آینده است و با نگاهی سازمان یافته به رویدادهای امروز، می‌توان چیزهای زیادی راجع به آینده آموخت. اما کلید معما، رویدادها (پیشرفت‌های ناگهانی یا اتفاقات یک روزه) نیست، بلکه روندها (تغییرات بلند مدت و مداوم در عرصه‌های مختلف) می‌باشد. (کورنیش، 1388، 18)

روندها، مسیری را در اختیار قرار می‌دهند که انسان را از دنیای امروز، یک راست به دنیای آینده می‌برد، چون در واقع روندها حکایت از شرایطی دارند که احتمالاً باید در سال‌های آینده با آن‌ها دست و پنجه نرم کرد. این اطلاعات، سرنخ کاوش دنیای آینده را با روش‌های واقع بینانه در اختیار قرار می‌دهند و پله اول به شمار می‌روند.

مزیت ویژه جریان‌های تغییر آن است که همچون پلی گذشته را به آینده پیوند می‌زنند. با استفاده از روندها می‌توان دانش آن چه را که در گذشته رخ داده است به دانشی درباره آنچه محتمل است رخ دهد تبدیل کرد. هرچند دانش امروز درباره آینده، اندک و جسته و گریخته است، اما همین دانش را می‌توان برای ترسیم یک نقشه خام از آن چه ممکن است در آینده رخ دهد، به کار گرفت. باید همچون کاشفان بزرگ از همه نقشه‌هایی که در گوشه و کنار پیدا می‌شود، استفاده کرد. روندها اطلاعات با ارزشی درباره آن چه ممکن است پیش آید در اختیار قرار می‌دهند و از همین رو در تصمیم‌گیری‌های واقعی در عرصه‌های کار و زندگی و سایر فعالیت‌ها ارزش بسیاری دارند. (کورنیش، 1388، 63)

عدم قطعیتی که در پیش‌بینی‌های مبتنی بر روندها به چشم می‌خورد، چندان هم ناگوار نیست. از این بابت تا اندازه‌ای هم باید خوشحال بود، چرا که خبر از قدرت روزافزون بشر برای انتخاب آینده خود می‌دهد، اما برای انتخاب آینده، باید پیشامدهای احتمالی آینده را شناخت. روندها بهترین راه را برای انجام این مهم در اختیار قرار می‌دهند و به کمک آن‌ها می‌توان درباره اقدام‌هایی که باید انجام داد، بهتر تصمیم گرفت. (کورنیش، 1388، 65)

باید دانست که روندها جبر تقدیر نیستند و می‌توان آن‌ها را تغییر داد! روندها در اثر اقدام‌های حساب شده بشری که با آن‌ها به پیکار برخاسته، تغییر می‌کنند. بنابراین هیچ روندی برای همیشه ادامه نخواهد یافت و در نهایت آهسته یا مقلوب خواهد شد. (کورنیش، 1388، 70-61)

البته باید توجه داشت که برخی از روندها در واقع “شاخص” هستند، چرا که چند روند مختلف را ترکیب می‌کنند و پیمانه یا معیاری کلی و بسیار ارزشمند در اختیار قرار می‌دهند. (کورنیش، 1388، 65) به عبارتی برای درک دگرگونی بزرگ باید با شناخت جریان تغییر، آن‌ها را ساده سازی کرده و در هر پدیده‌ای، سهم هریک از این روندها را مشخص نمود. این روندها را کلان‌روند گویند؛ چرا که هر یک ناظر به یک حوزه کلیدی تغییر هستند و نیروی بسیار مهمی در زندگی بشر امروز به شمار می‌آیند.

بنابراین کلان‌روندها مجموعه‌ای از خطوط تغییر هستند که در مسیر واحدی پیش می‌روند و تغییرهای سهمگینی را در بسیاری از ابعاد زندگی رقم می‌زنند. البته گاهی مسیر یا سرعت یک روند یا یک کلان‌روند به گونه‌ای غیرمنتظره تغییر می‌کند. (کورنیش، 1388،53-46)

طبقه‌بندی روندها، تفکر نظام مند درباره آن‌ها را آسان‌تر می‌کند و ما را قادر می‌سازد از آن‌ها به گونه‌ای اثربخش‌تر استفاده کنیم. از این رو، پژوهش‌گران روش‌های مختلفی را برای طبقه‌بندی روندها ابداع کرده‌اند‌.

در فصل سوم کتاب “آینده‌پژوهی پیشرفته” شش کلان‌روند به عنوان 6 جریان تغییر معرفی شده است. هر یک از این کلان‌روندها به کمک روندهای سازنده آن‌ها تجزیه و تحلیل می‌شوند. این 6 جریان پیش رفت که هریک، توسعه دیگری را به همراه دارد عبارتند از:

1- پیشرفت فن‌آوری: این کلان‌روند، تعداد زیادی از روندهای خردتر همچون پیش‌رفت نمایی رایانه‌ها، مواد، فن‌آوری زیستی، فن‌آوری نانو و صدها فن‌آوری دیگر را در برمی‌گیرد.

2-رشد اقتصادی: کلان‌روندی است که از پیشرفت فن‌آوری نشأت می‌گیرد. چرا که فن‌آوری‌های پیش‌رفته‌تر، تولید کالاها و خدمات بهتر و ارزان‌تر را نوید می‌دهد. تلاش مردم برای بدست آوردن آن‌ها، رشد اقتصادی را دامن می‌زند.

3- بهبود سلامت بشر: توسعه و پیشرفت دو جریان تغییر قبلی، به بهبود سلامت بشر منجر شده است، چرا که غذای بیشتر، شبکه‌های فاضلاب بهتر، خدمات بهداشتی بهتر و مانند آن‌ها را فراهم آورده است.

4- افزایش تحرک: امروزه، کالاها و اطلاعات بسیار سریع‌تر و در مقیاسی وسیع‌تر از گذشته جابه‌جا می‌شوند و انسان‌ها نیز با سرعتی که پیش از این تصورش هم ممکن نبود، نقل مکان می‌کنند. این کلان‌روند را می‌توان اساسی‌ترین عامل جهانی شدن و یکپارچگی جهانی و روز افزون فعالیت‌های بشر دانست.

5- زوال محیط زیست: رشد فزاینده جمعیت و نیز توسعه اقتصادی، زوال محیط زیست را به دنبال داشته است. از عامل‌های این جریان تغییر می‌توان کاهش ذخایر فسیلی، خشک شدن دریاچه‌ها، کاهش زمین‌های کشاورزی، صید بی رویه ماهی‌ها، گرم شدن زمین و ذوب یخ‌های قطبی و … را نام برد.

6-افزایش فرهنگ زدایی (افول فرهنگ سنتی): این کلان‌روند زمانی رخ می‌دهد که مردم به خاطر تغییر شرایط، فرهنگ خود را از یاد ببرند یا نتوانند آن را در زندگی روزمره خود متجلی سازند. به علت تحرک زیاد، تغییرهای سریع، رشد اقتصادی و عواملی مانند آن‌ها، فرهنگ زدایی به عنوان جریان تغییر ششم در مقیاس جهانی مطرح می‌شود. (کورنیش، 1388، 52-46)

 

 

“عبدالرحیم پدرام و عباس جلالی وند” نیز نه روند عمده را که بر آینده جهان تأثیرگذار است به شرح ذیل ذکر می‌کنند:

  1. تغییر قدرت اقتصادی

2.تغییر چشم‌انداز کار

3.تغییر چشم‌انداز جفرافیای سیاسی و امنیت

4.افزایش فشار بر منابع طبیعی

5.افزایش تقاضاهای ذی نفعان از کسب و کار

6.تغییر دورنما و چشم‌انداز فن‌آوری

7.تغییر اقتصاد اطلاعات و دانش

8.تغییر چشم‌انداز و دورنمای مصرف کننده

9.تغییر چشم‌انداز و دورنمای صنعت (پدرام، جلالی وند، 1392، 9-8: 1)

هریک از این روندها، فرصت‌ها و تهدیدهایی به وجود می‌آورند و همگی بر شیوه اقدام‌ها در آینده جهت رسیدن به موفقیت و تعامل با محیط پیرامون اثر خواهند گذاشت. (پدرام، جلالی وند، 1392، 1:9)

همچنین “فیلیپ کاتلر” دریافت که روندهای پراهمیت در عرصه کسب و کار را می‌توان به شش حوزه گسترده جمعیتی، اقتصادی، حاکمیتی، زیست محیطی، اجتماعی/فرهنگی، و فن‌آوری تقسیم کرد. این طبقه‌بندی را می‌توان به کمک سرواژه آن‌ها به زبان انگلیسی “دیجست” به خاطر سپرد. انجمن آینده جهان نیز از همین طبقه‌بندی استفاده می‌کند. دوماهنامه “فیوچریست” که ارگان انجمن به شمار می‌رود، نیز در هر شماره خود روندهای جاری را در قالب این شش گروه بررسی می‌کند (سایر نظام‌های طبقه‌بندی که در حال حاضر مورد استفاده قرار می‌گیرند، روندهای زیست محیطی و جمعیتی را در یک گروه جای می‌دهند، اما هیأت تحریریه فیوچریست ترجیح می‌دهد آن‌ها را جداگانه مطالعه کند).

این طبقه‌بندی ساده، ابزار بسیار قدرتمندی برای بهبود درک از دنیای پیرامون در اختیار قرار می‌دهد. بدون در اختیار داشتن چنین نظام‌هایی، با مجموعه آشفته‌ای از روندها روبرو گردیده که چیدن آن‌ها در کنار هم دشوار است. به کمک نظام “دیجست”، می‌توان به ترتیب به روندهای جمعیتی، روندهای اقتصادی، روندهای حاکمیتی و … اندیشید. اگر چنین کاری انجام شود، مشاهده می‌گردد که می‌توان تعدادی از روندها را در یک روند عمده جای داد که در برگیرنده همه آن‌ها باشد. با این کار، نوبت به برقراری ارتباط بین حوزه‌های مختلف می‌رسد که کار بسیار دشوارتری است. به عنوان مثال، تأثیر شمار نوزادان تازه متولدشده بر فن‌آوری‌های ارتباطی چیست؟

نقش و اهمیت حوزه‌های شش‌گانه دیجست عبارت است از:

  • جمعیتی : جمعیت جهان از مرز 6 میلیارد نفر گذشته است. کره خاکی تاکنون هیچ گاه در آن واحد پذیرای این همه انسان نبوده است. هر فرد توانایی‌ها، نیازمندی‌ها و آرمان‌های منحصر به فردی دارد. آگاهی از ویژگی‌های متغیر انسان‌ها – محل سکونت، سن، جنسیت، وضع سلامتی، آموزش، گویش و ..- در دنیای چند فرهنگی و در حال جهانی شدن اهمیت فزاینده‌ای یافته است.
  • اقتصادی : اقتصاد منشأ ایجاد شغل، درآمد و کالاهای مورد نیاز برای حیات است. اما نظام‌های اقتصادی جهان بی‌امان در حال تغییرند و این وضعیت، پیام آور فرصت‌های بیشتر برای کسب و کارها و شغل‌های جدید است. البته در سوی دیگر، چالش‌هایی بزرگی برای افراد و جوامع به همراه دارد.
  • حاکمیتی : قوانین و مقررات پیوسته تغییر می‌کنند و همه ابعاد زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. دولت مردان مالیات وضع می‌کنند، جنگ راه می‌اندازند، قانون می‌گذراند، مراکز آموزش را اداره می‌کنند و نظام تأمین اجتماعی هم تحت سرپرستی آن‌هاست. در اغلب کشورها، دولت بازیگر غالب نظام به شمار می‌رود.
  • زیست محیطی : محیط زیست فیزیکی از محیط طبیعی به اضافه ساختمان‌ها، جاده‌ها و سایر دست ساخته‌های بشر تشکیل می‌شود. محیط زیست، هوا را برای تنفس، آب را برای رفع عطش و غذا را برای سد جوع ارزانی می‌دارد. بشر در گذشته محیط‌زیست را ثابت و فارغ از تغییر می‌پنداشت، اما امروز مشخص شده است که محیط زیست پیوسته در تغییر است و لحظه‌ای نباید از آن غافل شد.
  • اجتماعی : آموزش، علم، رسانه، هنر، ورزش، تفریح و سرگرمی و سایر فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی بخش قابل توجهی از لحظه‌های ارزشمند زندگی را به خود اختصاص می‌دهند. افکار را به خود مشغول می‌کنند و دانش‌ها و ارزش‌ها را شکل می‌بخشند. روندهای این حوزه تنها بر زندگی خصوصی تأثیرگذار نیستند، بلکه آثار عمده‌ای بر اقتصاد، نظام حاکمیتی و سایر بخش‌ها بر جای می‌گذارند.
  • فن‌آوری: فن‌آوری نو، مرزهای قراردادی را در می‌نوردد و به هر کجا که سر می‌کشد، زندگی انسان‌ها را متحول می‌کند. برای این‌که انسان پیوسته روزآمد باقی بماند، باید به یک درک کلی از آنچه در دنیای رایانه، ارتباطات، فن‌آوری زیستی، اینترنت و مانند آن‌ها می‌گذرد، مجهز باشد. فن‌آوری‌های نو، استانداردهای زندگی را ارتقاء می‌دهند و جان انسان‌ها را مصون می‌دارند. اما در آن روی سکه، طیفی از مشکل‌های گوناگون را با خود یدک می‌کشند که با داعیه گرفتن آن‌ها، جان خود را به خطر می‌اندازد. (مانند سلاح‌های جدید، چالش‌های مربوط به حریم خصوصی انسان‌ها و مشکلاتی از این قبیل)

تمامی حوزه‌ها، مؤلفه‌ها، پیشران‌ها و مسائل بر آینده جهان تأثیر گذار هستند. روندهای عمده بر بازارهای جغرافیایی، مصرف‌کنندگان، صنایع، فن‌آوری‌ها، جغرافیای سیاسی و بسیاری دیگر از عناصر حساس و مهم بر محیط اثر می‌گذارند. بسیاری از روندها و پیشرفت‌ها را می‌توان در دو یا تعداد بیشتری از حوزه‌ها گنجاند و تعیین یک حوزه خاص برای آن‌ها چندان آسان نیست. البته در صورت نیاز می‌توان برخی از روندهای یک حوزه خاص را با روندهای منتخبی در سایر حوزه‌ها مرتبط کرد.

برای برخی مقاصد خاص، تحلیل‌گر روند می‌تواند حوزه‌های جدیدی را به نظام دیجست بیفزاید یا کمی آن را دستکاری کند. با وجود این، استفاده از یک نظام واحد که نزد همه شناخته شده است، مزایای قابل توجهی در بر دارد؛ چرا که مردم می‌توانند از یافته‌های تحلیل به گونه‌ای اثربخش استفاده کنند. تغییر پی در پی نظام طبقه‌بندی روندها، فرایند دشوار تحلیل روند را مختل می‌کند.

در حال حاضر بسیاری از سازمان‌ها به جستجوی روندها و سایر پیشرفت‌های مهم می‌پردازند. پویش لزوماً نیروی انسانی و بودجه هنگفتی نمی خواهد. به سادگی و به دور از ریخت و پاش‌های مالی، می‌توان پویش کارآمدی انجام داد و چه بسا که چنین پروژه ساده و آبرومندی، نتایج بسیار ارزشمندی در پی داشته باشد. (کورنیش، 1388، 123-120)

اگر عزم به ساختن آینده‌ای بهتر وجود دارد، باید میزان پیشرفت به سوی هدف‌ها و آرمان‌ها را پایش کرد. با پایش شناسه‌های کلیدی مشخص می‌گردد آیا فلان روند که بالا یا پایین می‌رود، در کسب موفقیت اهمیت دارد یا نه. (کورنیش، 1388، 67) روندهای جاری، روش بسیار خوبی برای کاوش آینده خیلی چیزها در اختیار قرار می‌دهد.

برون‌یابی روند در افق‌های زمانی کوتاه اثربخش‌تر است و حتی در این شرایط هم باید در کاربرد آن احتیاط کرد. در برخی مقاطع، یک روند فزاینده یا کاهنده در برخی شاخص‌ها به دلیل محدودیت‌های مختلف آهسته می‌شود، می‌ایستد و حتی پس از آن جهت عکس را در بر می‌گیرد.

صاحبان کسب و کارها بیش از دیگران به ارزش شناخت روندها پی برده‌اند‌؛ چرا که امروزه مدیران به خوبی می‌دانند اگر بنگاه خود را با روندهای جاری سازگار نکنند، محکوم به فنا هستند. شناخت روندهای مهم منطقه، کشور و جهان، بستر ذی قیمتی برای انتخاب واقع بینانه هدف‌ها و استراتژی‌ها فراهم می‌کند. کسی که از روندها بی‌خبر است، مانند کبکی است که سرش را در برف فرو برده و با این عمل، در واقع کسب و کار، حرفه یا سرمایه خود را در برابر سیل ویران‌گر تغییر بی‌دفاع رها کرده است. افراد و سازمان‌ها می‌توانند به پشتوانه روندها، امواج سرکش تغییر را رام نموده و به هر سوی که می‌خواهند بکشانند.

اگر شماری از روندها در ژرفای آینده امتداد داده شود، چیزی پدیدار خواهد شد که آینده‌پژوهان از آن به “آینده بی شگفتی” یاد می‌کنند؛ چکیده‌ای از شرایطی که ممکن است در یک مقطع زمانی خاص با آن روبرو شویم. با خلق آینده بی شگفتی، گامی جدی، هرچند کوچک برای تعیین ” آنجا که قصدش شده است ” بر داشته می‌شود. (کورنیش، 1388، 130-125)

تغییرهای احتمالی ممکن است از نوع اقتصادي، اجتماعی، فرهنگی، فناوري، جمعیتی و یا زیست محیطی باشند. آینده‌پژوهان می‌توانند با استفاده از دانش خود، نرم افزارهاي پیشرفت جامعه را توسعه بدهند و با پیش‌بینی شرایط تحولی پیش رو، زمینه را براي بهبود ویژگی‌هاي فردي فراهم سازند. (منطقی، 1390)

آینده‌پژوهان دانش و رویکردی اسرارآمیز پدید نیاورده‌اند‌. آن‌ها صرفاً سعی دارند یک فعالیت بسیار عادی را عقلانی‌تر و در نتیجه موفقیت آمیزتر کنند. با مطالعه روندهایی که پیش‌بینی‌ها بر اساس آن‌ها صورت می‌گیرند، بهتر می‌توان پیش‌بینی کرد و حتی مهم‌تر از آن، ایده‌های بهتری راجع به آن‌چه می‌توان انجام داد، مطرح کرد و جهان زندگی خود را بهبود بخشید. (ملکی فر و همکاران، 1386، 57)

 

دانلود پایان نامه